Cassius Dawid (1673–1734), senior Jednoty wielkopolskiej, rektor gimn. leszczyńskiego, pochodził z rodziny Kaszków vel Kaszkowskich, którzy w II połowie w. XVII osiedli w Lesznie i z górą przez 100 lat piastowali urząd seniorów Jednoty oraz rektora gimnazjum, sławnego działalnością Komeńskiego. Pierwszy jej przedstawiciel w Lesznie, Dawid C., był w r. 1660 nauczycielem gimnazjum. W aktach nosi nazwisko matki, Woliński. – Nasz Dawid urodził się 12 V w Markuszewiczach na Spiszu jako syn Bogusława C. i Zuzanny Swobodówny. Rodzice, prześladowani za wiarę, uszli do Polski. W 9. roku życia stracił ojca. Nauki odbywał w Wielkanocy pod Krakowem, humaniora od 1688 przez 2 lata w Lesznie pod szczególną opieką D. E. Jabłońskiego, późniejszego kapelana dworu pruskiego, następnie w gimnazjum Joachimicum w Berlinie, w Bremie i w Franeker. Na konwokacji Jednoty w Lesznie w lutym 1698, gdzie Jabłoński mimo swego urzędu na dworze pruskim przyjął godność naczelnego seniora Jednoty wielkopolskiej, C. został przez niego wyświęcony na pastora zboru polskiego w Lesznie. Przez to wchodził w bliższe stosunki z kalwińską szlachtą wielkopolską. Odtąd też brał udział w akcji obronnej kościołów ewangelickich przeciw prześladowaniom i ukrócaniom ich praw politycznych i religijnych, w wielu wypadkach jest jej inicjatorem i kierownikiem. W czasie wojny północnej, po spaleniu Leszna przez Rosjan w r. 1707, wysyła go Jednota na kolektę do pn.-zach. Niemiec na rzecz pogorzelców. W r. 1710 obejmuje na czas krótki urząd pastora w Skokach. W listopadzie 1712 na synodzie generalnym w Toruniu pełni funkcję sekretarza, a ordynowany tam przez Jabłońskiego na drugiego seniora, staje się jego mandatariuszem w wielkiej i szerzej zakrojonej akcji, podejmowanej w celu zbratania na ziemiach polskich wszystkich wyznań protestanckich w duchu zgody sandomierskiej, i stworzenia światowej organizacji protestanckiej, która by stanowiła przeciwwagę jedności Kościoła katolickiego. Polsce miała przypaść rola przodująca, co szczególnie upoważniało polskich dysydentów do szukania pomocy i oparcia u współwyznawców zagranicznych. W r. 1714 wyjeżdża C. do Holandii na kolektę, mającą na celu odbudowę spalonego Leszna. Z tego czasu pochodzi prawdopodobnie jego broszura o stanie kościoła reformowanego w Polsce b. m. i d., pt. Korte Schets van den eertijds bloeijenden en voorspoedigen, doch nu rampzaligen staats van de Gereformeerde Kerken in het koningrijk Polen, 8°, s. 16. Po powrocie obejmuje znów polski pastorat w Lesznie, a 1716 rektorat gimnazjum. Dbałość jego o piękny język a nawet zainteresowania lingwistyczne znajdują swój wyraz w obszernej korespondencji z Jabłońskim i z rodziną, prowadzonej wyłącznie w języku polskim. W listach do Jabłońskiego i dołączonych do nich alegatach odzwierciedla się cały dramat polskich dysydentów w czasie rządów Augusta II. Sam senior dwukrotnie zagrożony jest procesami i więzieniem. Chociaż dostarcza Jabłońskiemu materiałów do akcji u obcych na rzecz polskich dysydentów, sam nie dowierza szczególnie Prusom, a represje przeciw katolikom, którymi Prusy i Anglia chcą ratować polskich protestantów, potępia jako środki, budzące nienawiść i prowadzące polski protestantyzm do zupełnej zagłady. W r. 1719 przewodzi na synodzie generalnym, zwołanym do Gdańska w obronie Piotrowskiego. Po wypadkach toruńskich organizuje tajny synod gdański na r. 1726, aby ustalić dezyderaty protestantów i podać je królowi. W r. 1727 przesyła Jabłońskiemu program dalszej obrony, uznany za doskonały. W sierpniu 1728 wyprasza się od przewodnictwa na ostatnim synodzie generalnym w Gdańsku, który za podstawę unii dysydentów uznał zgodę sandomierską. Dostarcza więc Jabłońskiemu z archiwum Jednoty dokumentów i książek do jego »Historii Zgody Sandomierskiej« (Berlin 1731), wytyka mu usterki i błędy. Sam w pracach nad nowym wydaniem katechizmu uzgadnia z Jabłońskim brzmienie pewnych artykułów. Szczególną troską otacza młodzież dysydencką, studiującą w Frankfurcie n. O., Lejdzie i w Anglii. Miarą zaufania, jakim darzą swego seniora polscy dysydenci, jest zamiar wysłania go w r. 1727 na kongres w Akwisgranie jako jedynego godnego delegata Polski i Litwy. Ostatnie lata życia wypełnia dalsza beznadziejna walka, kiedy nawet partia Leszczyńskiego, w której dysydenci spodziewali się znaleźć oparcie, w uchwałach konwokacji (maj 1733) usuwała ich od wszystkich praw politycznych i urzędów. Umarł w Lesznie 7 IX 1734. Zgon jego odczuto w Jednocie jako ciężką stratę.

Estr.; Dalton H., David Ernest Jabłoński, Berlin 1903; Kvačala J., D. E. Jabłoński u. Groβpolen, »Zeitschr. d. Ges. für Gesch. d. Prov. Posen« XV; Łukaszewicz, O kościołach Braci Czeskich, P. 1835; Rkp. Arch. Unitatis w Lesznie, Koresp. D. Cassiusa z Jabłońskim. Rkp. Arch. Państw. w Poznaniu, A. III 111 i 12.

Wanda Bobkowska